ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಹಬ್ಬಗಳು ಕೇವಲ ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲ; ಅವು ಜೀವನದ ಸಂನಾದ, ಸಂಬಂಧಗಳ ಬೆಸುಗೆ, ಮತ್ತು ಸಮಾಜದ ಸೌಹಾರ್ದದ ಸಂಕೇತಗಳು. ಹಿಂದೂ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ವರ್ಷದ ಪ್ರತಿ ದಿನವೂ ಒಂದಿಲ್ಲೊಂದು ಹಬ್ಬದ ನೆರಳಿನಲ್ಲಿ ಮಿಂದು ಸಂಭ್ರಮಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಹಬ್ಬಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಲಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ನಡೆಯುತ್ತವೆ, ಮನರಂಜನೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಕುಟುಂಬಗಳನ್ನು ಒಂದುಗೂಡಿಸುತ್ತವೆ. ವಿಶ್ವದಾದ್ಯಂತ ಹಿಂದೂಗಳು ಈ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಭಾವೋಲ್ಲಾಸದಿಂದ ಸ್ವಾಗತಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮನೆಗಳು ದೀಪಗಳ ಸಮುದ್ರವಾಗಿ, ಆಕಾಶ ಪಟಾಕಿಗಳ ರಂಗೋಲಿಯಾಗಿ ಬದಲಾಗುತ್ತವೆ.
ಹಬ್ಬಗಳು ಕೇವಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲ; ಅವು ಆರ್ಥಿಕ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಬಾಂಧವ್ಯವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವ ಮೂಲಭೂತ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಮನೆಯ ಶುಚಿತ್ವ, ತೋರಣ-ರಂಗೋಲಿಗಳ ಅಲಂಕಾರ, ಹೊಸ ಬಟ್ಟೆಗಳ ಧಾರಣೆ, ದೇವರ ಪೂಜೆ, ಸಿಹಿತಿಂಡಿಗಳ ನೈವೇದ್ಯ, ಮತ್ತು ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರೊಂದಿಗಿನ ಹಂಚಿಕೆ?ಇವೆಲ್ಲವೂ ಹಬ್ಬದ ಸಂಭ್ರಮದ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಭಾಗಗಳು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ದೀಪಾವಳಿ ಅತ್ಯಂತ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದದ್ದು.
ದೀಪಾವಳಿ- ಬೆಳಕಿನ ಹಬ್ಬ, ದೀಪಗಳ ಉತ್ಸವ: ದೀಪಾವಳಿಯು ಐದು ದಿನಗಳ ಸಡಗರದ, ರಸಮಯ ಯಾನ. ಇತರ ಹಬ್ಬಗಳು ಒಂದಿಷ್ಟು ದಿನಗಳ ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿದ್ದರೆ, ದೀಪಾವಳಿ ಭಕ್ತಿಯ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಭ್ರಮಕ್ಕೆ ಒತ್ತು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಮನೆಗಳು ಹಣತೆಗಳ ಬೆಳಕಿನಿಂದ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ, ಆಕಾಶ ಪಟಾಕಿಗಳ ಧ್ವನಿಯಿಂದ ತುಂಬಿಹೋಗುತ್ತದೆ.
ದೀಪಾವಳಿಯ ತಾತ್ಪರ್ಯವನ್ನು “ದೀಪಯತಿ ಸ್ವಂ ಪರಂ ಚ ಇತಿ ದೀಪಃ” ಎಂಬ ಸಂಸ್ಕೃತ ವಾಕ್ಯ ಸಮರ್ಥವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ?ತಾನು ಬೆಳಗುತ್ತಾ ಇತರರನ್ನೂ ಬೆಳಗಿಸುವ ದೀಪದ ಶಕ್ತಿ. “ತಮಸೋ ಮಾ ಜ್ಯೋತಿರ್ಗಮಯ” ಎಂಬ ಉಪನಿಷದ್‌ನ ಮಾತಿನಂತೆ, ಈ ಹಬ್ಬವು ಅಜ್ಞಾನದ ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಜ್ಞಾನದ ಬೆಳಕಿನೆಡೆಗೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಆಶ್ವಯುಜ ಮಾಸದ ಕೊನೆಯ ಮೂರು ದಿನಗಳು ಮತ್ತು ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸದ ಆರಂಭದ ಎರಡು ದಿನಗಳು ದೀಪಾವಳಿಯ ಅದ್ಧೂರಿ ರೂಪವನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತವೆ.
ದೀಪಾವಳಿಯ ಐದು ದಿನಗಳ ಸಂಭ್ರಮ
ಮೊದಲ ದಿನ: ನೀರು ತುಂಬುವ ಹಬ್ಬ (ಆಶ್ವಯುಜ ಕೃಷ್ಣ ತ್ರಯೋದಶಿ) ದೀಪಾವಳಿಯ ಆರಂಭವು ಆಶ್ವಯುಜ ಕೃಷ್ಣ ಪಕ್ಷದ ತ್ರಯೋದಶಿಯಂದು. ಹಳೆಯ ಮೈಸೂರು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು `ನೀರು ತುಂಬುವ ಹಬ್ಬ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
ಮನೆಯ ಹೆಂಗಸರು ಸ್ನಾನಗೃಹದ ಹಂಡೆ-ಕೊಳಗಳನ್ನು ಶುಚಿಗೊಳಿಸಿ, ಸುಗಂಧದ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಗಂಡಸರು ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳು ಪಾತ್ರೆಗಳಿಗೆ ನೀರು ತುಂಬುವ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆಧುನಿಕ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹಂಡೆಗಳ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಬಾಯ್ಲರ್ ಗಳು ತುಂಬಿದರೂ, ಈ ಆಚರಣೆಯು ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಕಾಳಜಿಯಿಂದ ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ಬೆಳೆಸುತ್ತದೆ.
ಉತ್ತರ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಈ ದಿನವನ್ನು ‘ಧನತೆರಸ್’ ಎಂದು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆಯುರ್ವೇದದ ಪಿತಾಮಹ ಧನ್ವಂತರಿಯ ಜಯಂತಿಯ ದಿನವಾದ ಇದು, ಲಕ್ಷ್ಮೀ-ಗಣಪತಿ ಪೂಜೆ, ಹೊಸ ಬಟ್ಟೆ, ಒಡವೆ, ಮತ್ತು ಬಂಗಾರದ ಖರೀದಿಯ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ. ಈ ದಿನ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ತಮ್ಮ ವಾಣಿಜ್ಯಕ್ಕೆ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಕೋರು ವ ನಂಬಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ ಖರೀದಿಗೆ ಒತ್ತು ನೀಡುತ್ತಾರೆ.
ಎರಡನೇ ದಿನ: ನರಕ ಚತುರ್ದಶಿಈ ದಿನವು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಂದ ನರಕಾಸುರನ ವಧೆಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವ ದಿನ. ಬೆಳಗ್ಗೆ ಎಣ್ಣೆ-ಸೀಗೆಕಾಯಿ-ಚಿಗರೆಯಿಂದ ಅಭ್ಯಂಜನ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ಪಟಾಕಿಗಳ ಸದ್ದಿನೊಂದಿಗೆ ಕೃಷ್ಣನ ಸಾಹಸವನ್ನು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮನೆಯ ಮುಂಗಾಲಿಗೆ ಹಣತೆಗಳನ್ನು ಇಡುವುದರಿಂದ ಬೆಳಕಿನ ಸಂಭ್ರಮ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಉಡುಗೊರೆಗಳು, ಸಿಹಿತಿಂಡಿಗಳ ಹಂಚಿಕೆ, ಮತ್ತು ನೆರೆಹೊರೆಯವರೊಂದಿಗಿನ ಸಂನಾದವು ಈ ದಿನದ ವಿಶೇಷತೆ.
ಮೂರನೇ ದಿನ: ಅಮಾವಾಸ್ಯೆ. ಈ ದಿನವು ದೀಪಾವಳಿಯ ಮುಖ್ಯ ದಿನ. ಲಕ್ಷ್ಮೀ ಪೂಜೆಯೊಂದಿಗೆ ಮನೆಗಳು ದೀಪಾಲಂಕಾರದಿಂದ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ. ಕಜ್ಜಾಯ, ಲಡ್ಡು ಮುಂತಾದ ಸಿಹಿಗಳ ನೈವೇದ್ಯ, ಮಕ್ಕಳ ಪಟಾಕಿಗಳ ಸಂಭ್ರಮವು ಈ ದಿನವನ್ನು ವಿಶೇಷಗೊಳಿಸು ತ್ತದೆ. ಉತ್ತರ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ಈ ದಿನ ಲಕ್ಷ್ಮೀ ಪೂಜೆಯ ಮೂಲಕ ತಮ್ಮ ಲೆಕ್ಕಪತ್ರಗಳನ್ನು ಆರಂಭಿಸುವ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ದೇಹತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ನಚಿಕೇತನಿಗೆ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನದ ದಿನವೆಂದು ಕೆಲವು ಕಡೆ ನಂಬಲಾಗುತ್ತದೆ.
ನಾಲ್ಕನೇ ದಿನ: ಬಲಿಪಾಡ್ಯಮಿ ವಾಮನಾವತಾರ ದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆಗಳಿಂದ ಬಲಿಚಕ್ರವರ್ತಿ ಯ ಉದಾರತೆಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವ ದಿನ. ಬಲಿಯ ಭಕ್ತಿಗೆ ಮೆಚ್ಚಿದ ವಿಷ್ಣುವು ಅವನಿಗೆ ವರ್ಷಕ್ಕೊಮ್ಮೆ ಭೂಲೋಕಕ್ಕೆ ಆಗಮಿಸುವ ಅವಕಾಶ ನೀಡಿದನೆಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಈ ದಿನ ದೀಪಾಲಂಕಾರ, ಪಟಾಕಿಗಳ ಸಿಡಿಮೆ, ಮತ್ತು ಬಲಿಪೂಜೆಯೊಂದಿಗೆ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮೈಸೂರಿನಂ ತಹ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಗೋವಿನ ಸಗಣಿಯಿಂದ ‘ಬಲೀಂದ್ರ ಕೋಟೆ’ ಕಟ್ಟಿ, ಕೇಸರಿ ಹೂವಿನ ಅಲಂಕಾರ ಮಾಡುವ ಸಂಪ್ರದಾಯವಿದೆ. ಗೋವರ್ಧನ ಗಿರಿಯನ್ನು ಎತ್ತಿದ ಕೃಷ್ಣನ ಸ್ಮರಣೆಗೆ ಗೋಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಎತ್ತುಗಳ ಮೆರವಣಿಗೆಯೂ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.
ಐದನೇ ದಿನ: ಸೋದರ ಬಿದಿಗೆ (ಭಾಯ್ ದೂಜ್). ಕಾರ್ತಿಕ ಶುಕ್ಲ ದ್ವಿತೀಯದಂದು ಯಮ-ಯಮಿಯ ಸಹೋದರ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಆಚರಿಸಲಾಗು ತ್ತದೆ. ಸಹೋದರರು ತಮ್ಮ ಸಹೋದರಿಯರ ಮನೆಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿ, ತಿಲಕ, ಸಿಹಿತಿಂಡಿ, ಮತ್ತು ಆರತಿಯ ಸತ್ಕಾರವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ, ಉತ್ತರ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ‘ಭಾಯ್ ದೂಜ್’ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದು ಸಹೋದರ-ಸಹೋದರಿಯರ ಬಾಂಧವ್ಯವನ್ನು ಗಟ್ಟಿಗೊಳಿಸು ತ್ತದೆ.
ದೀಪಾವಳಿಯ ಸಂದೇಶ: ಎರಡನೇ ದಿನದಿಂದ ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸದವರೆಗೆ ಮನೆಯ ಮುಂದೆ ಹಣತೆಗಳ ರಾಶಿ, ಇಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯುತ್ ದೀಪಾಲಂಕಾರ ಗಳೊಂದಿಗೆ ದೀಪಾವಳಿಯು ಹೊಸ ರೂಪ ಪಡೆದಿದೆ. ಈ ಐದು ದಿನಗಳು ದುಃಖವನ್ನು ಮರೆಮಾಚಿ, ಕುಟುಂಬ-ಬಂಧುಗಳನ್ನು ಒಂದುಗೂಡಿಸುವ ಸಾಧನ ವಾಗಿದೆ. ದೀಪಾವಳಿಯು ಕೇವಲ ಬೆಳಕಿನ ಹಬ್ಬವಲ್ಲ; ಇದು ಜ್ಞಾನ, ಸಮೃದ್ಧಿ, ಮತ್ತು ಸಂನಾದದ ಸಂಕೇತ. ದೀಪಾವಳಿಯ ದೀಪವಾಗಿ, ನಾವು ತಾನು ಬೆಳಗುತ್ತಾ, ಇತರರನ್ನೂ ಬೆಳಗಿಸೋಣ!